Best View in Explorer 9+, Firefox 4+, Chrome 10+ or Opera 11+;
Download the new version and install:
فراخوانی ...
 
سه‌شنبه 20 آذر 1397 | الثلثاء 2 ربيع الثاني 1440 | Tuesday 11 December 2018
عملیات روانی
وقتی صدای خرد شدن استخوان های کمونیسم شنیده شد نسخه چاپی RSS
  • وقتی صدای خرد شدن استخوان های کمونیسم شنیده شد وقتی صدای خرد شدن استخوان های کمونیسم شنیده شد
    سه‌شنبه 29 مرداد 1392 ساعت 8:34

    به مناسبت برکناری گورباچف در شوروی؛ وقتی صدای خرد شدن استخوان های کمونیسم شنیده شدمقاله ی حاضر به بررسی زمینه های فروپاشی شوروی از منظر داخلی و تبیین نامه ی امام به گورباچف می پردازد. امام (رحمت الله علیه) در نامه ی خویش به اهمیت مسئله ی معنویت در جهان، که اساس گفتمان انقلاب اسلامی است، پرداخته بودند و سقوط شوروی را پیش بینی نمودند.flowplayer("player", http://borhan.ir/scripts/flowplayer-3.1.5.swf);  ح

    به مناسبت برکناری گورباچف در شوروی؛

    وقتی صدای خرد شدن استخوان های کمونیسم شنیده شد
    مقاله ی حاضر به بررسی زمینه های فروپاشی شوروی از منظر داخلی و تبیین نامه ی امام به گورباچف می پردازد. امام (رحمت الله علیه) در نامه ی خویش به اهمیت مسئله ی معنویت در جهان، که اساس گفتمان انقلاب اسلامی است، پرداخته بودند و سقوط شوروی را پیش بینی نمودند.
     حمیدرضا کشاورز؛ قرن بیستم و به ویژه نیمه ی نخست آن بستر تحولاتی بزرگ و شتابان بود که البته تأثیرات شگرفی نیز بر ساختار نظام بین الملل بر جای نهاد. یکی از این وقایع فروپاشی شوروی است؛ در سال 1917 میلادی، که حکومت تزارها در روسیه فرو پاشید و عصر کمونیسم در این کشور آغازیدن گرفت، پیروان مارکس در کشور خویش به این نتیجه رسیده بودند که می توان با استمداد از اصول کمونیستی و تشکیل حزبی پیشرو، حتی پیش از ورود به عصر سرمایه داری، پرولتاریا را آماده ی انقلاب نمود و از این رهگذر راهی میانبر را به سوی سوسیالیسم در پیش گرفت. در واقع، انقلاب روسیه و مدعیات مساوات طلبانه ی آن گرچه هواداران زیادی در بخش هایی از جهان پیدا کرد، اما در نهایت از آنجا که چرخ های انقلاب چندان به نفع پرولتاریا نچرخید و حتی بسیاری از انقلابیون اولیه را نیز در میان پره های خود در هم شکست، عاقبت همان گونه که در نامه ی تاریخی امام راحل (رحمت الله علیه) به گورباچف نیز تذکر داده و تأکید شده بود «صدای خرد شدن استخوان های کمونیسم شنیده شد» و نهایتاً نیز در سال 1991 میلادی این امپراتوری، که به حق باید آن را ابرقدرت جهان سوم دانست، فروپاشید.[1]
    در بررسی و تحلیل سیر فروپاشی شوروی، می توان به نظرگاه های گوناگونی اشاره نمود؛ همچنین در بررسی سیر تحولات سال های 1989 تا 1991 میلادی، می توان بر عوامل گوناگون بین المللی، منطقه ای و داخلی به عنوان مهم ترین متغیرهای دخیل در تحولات شوروی اشاره نمود. اما از آنجا که رسالت اصلی نوشتار حاضر بررسی و تحلیل ابعاد تأثیرگذار داخلی در روند فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی با تأکید بر نامه ی تاریخی امام خمینی (رحمت الله علیه) به گورباچف است، در ادامه، تلاش خواهد شد تا ضمن بررسی ساختارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شوروی، به فرازی از فرمایشات امام (رحمت الله علیه) نیز اشاره ای کوتاه گردد.
    ساختار سیاسی شوروی
    نخستین و مهم ترین نکته در بررسی ساختار سیاسی حاکم بر اتحاد جماهیر شوروی، گرایشات تمرکزگرایانه ی موجود در این امپراتوری است. در واقع، پس از انقلاب سال 1917 میلادی، سران نظام کمونیستی شوروی به دنبال ایجاد نهادهای چندگانه ای جهت کنترل فعالیت های انسانی و همچنین ایجاد برابری اجتماعی بودند. دولت کمونیستی شوروی، در راستای تحقق اهداف دوگانه ی فوق، سطحی بالا از استقلال عمل و توانایی را برای خودشان به وجود آوردند؛ چرا که استقلال عمل بالا به مسئولین حزب اجازه می داد تا فارغ از هرگونه دغدغه ی مسئولیت اجتماعی در پاسخ گویی به افکار عمومی عمل نمایند و با استفاده از توانایی بالا در بهره برداری از منابع دولتی، به سمت گسترش انحصارگرایی سیاسی ـ اجتماعی حرکت کنند و نظامی بسته را به لحاظ سیاسی ایجاد نمایند. از این رو، رژیم اقتدارگرای شوروی به رژیمی تمامیت خواه تبدیل گردید که در آن تمام نهادهای اساسی جامعه ی بشری از نهادهای کار گرفته است تا عبادت و جنسیت و هنر، همه در چارچوب بسته ی نظام کمونیستی تعریف و متحول گردیدند.[2] یکی از جمله سازمان های دولتی، که در پیشبرد اهداف انحصارگرایانه ی حزب کمونیستی شوروی تأثیر بسیار شگرفی بر جای نهاد، «نامن کلاتورا» بود. اهمیت این سازمان در ساختار سیاسی شوروی از آنجاست که هیچ نظام اقتدارگرایی نمی تواند صرفاً با تهدید و توسل به زور به حیات خویش ادامه دهد. در این راستا، حزب کمونیست شوروی نیز برای اعمال کنترل بر جامعه فقط به زور متوسل نمی شدند، بلکه قدرت را با دقت خاصی در نهادهای مختلف جامعه توزیع می کردند.
    امام (رحمت الله علیه)، ضمن قدردانی از شهامت گورباچف برای ایجاد تغییر در ساختار سیاسی و اجتماعی شوروی، به وی تأکید نمودند که «اولین مسئله ای که مطمئناً باعث موفقیت شما خواهد شد این است که در سیاست اسلاف خود دایر بر "خدازدایی" و "دین زدایی" از جامعه، که تحقیقاً بزرگ ترین و بالاترین ضربه را بر پیکر مردم کشور شوروی وارد کرده است، تجدید نظر نمایید و بدانید که برخورد واقعی با قضایای جهان جز از این طریق میسر نیست.»
    البته نکته ی مهم در این بین، توجه به این موضوع است که توزیع قدرت در ساختار سیاسی شوروی به معنای توزیع دموکراتیک قدرت در جامعه نبوده و در واقع بیانگر نوعی یارگیری در جهت اهداف از پیش تعیین شده ی حزب بوده است؛ چرا که همان گونه که پیش تر نیز بدان اشاره گردید، ساختار سیاسی شوروی را محیطی بسته دربرمی گرفت که امکان ورود و سهیم شدن عمومی افراد در آن وجود نداشت. لذا حزب کمونیست شوروی، با یارگیری گزینشی در قالب سازمان نامن کلاتورا، اداره ی مناصب مهم را به برگزیدگان حزب می سپرد و از این طریق، از ورود افراد و اندیشه هایی غیر از رویکردهای کمونیستی در ساختار سیاسی جامعه ممانعت می نمود.
    در واقع چنین می توان برداشت نمود که حزب کمونیست نیز نظام نامن کلاتورا را ابزاری برای یارگیری افراد مستعد و جاه طلب در جامعه قرار می داد و سبب می شد تا آن ها در قبال خدماتی که به حزب ارائه می دهند، از نظام مستقر منتفع نیز گردند و به آن وابسته شوند. جایگاه مسلط حزب کمونیست و همچنین نامن کلاتورا در ساختار سیاسی نظام کمونیستی شوروی سبب شکل گیری روابط قدرتی متفاوت با آنچه در نظام های مردمی شاهد آن هستیم، گردید؛ چرا که در ساختار سیاسی شوروی، به جای آنکه قدرت در درون دولت و سازمان های دموکراتیک آن نهادینه شود، صرفاً و به صورتی انحصاری در اختیار حزب کمونیست شوروی قرار داشت.
    از دیگر تبعات ساختار سیاسی بسته ی شوروی و قدرت یابی سازمان نامن کلاتورا در آن، می توان به شکل گیری و گسترش ترور مخالفین اشاره نمود. کوشش برای ایجاد انحصار در قدرت، آن گونه که با نامن کلاتورا و رسوخ عمیق و گسترده در دولت و جامعه با توسل به حزب انجام می پذیرد و ابتدایی ترین سطوح کار و سکنی گزیدن افراد را نیز در برمی گیرد، در اصل اقدامی خطرناک و مرگبار است. بر همین اساس، در نخستین دهه های شکل گیری حکومت کمونیستی در شوروی، از شیوه ی ترور برای حذف و مقابله با مخالفان و همچنین حفظ کنترل بر قدرت استفاده می گردید که البته این موارد خود زمینه ساز تشدید و گسترش حکومت سرکوب از یک سو و بسته تر شدن فضای سیاسی شوروی نیز می گردید.[3]
    ساختار اقتصادی شوروی
    تلاش حزب کمونیست برای انحصار قدرت در درون حزب، مشکلاتی را در ساختار اقتصادی شوروی ایجاد می نمود که در نظریات مارکسیستی مورد پیش بینی قرار نگرفته بود؛ چرا که نظام های اقتصادی کمونیستی دارای مجموعه ای از نهادهای مشترکی است که با نهادهای موجود در نظام های اقتصادی و سیاسی لیبرالی، مرکانتالیستی یا سوسیال دموکرات، تفاوت بنیادین دارد. بر خلاف دیگر انواع اقتصاد سیاسی، که در آن دولت ها درجاتی مختلف از نفوذ بر بازارها و مالکیت را اعمال می نمایند، در نظام اقتصاد کمونیستی شوروی، بازارها و مالکیت ابزار تولید هر دو جذب دولت می شوند.
    در واقع در چارچوب نظام اقتصادی کمونیستی شوروی، مالکیت شخصی غیر مرتبط با تولید اقتصادی تا حدودی مجاز شمرده می شود و بر همین اساس در بررسی اقتصاد سیاسی شوروی بعضاً شاهد اشکالی محدود از مالکیت شخصی هستیم، اما همان گونه که پیش تر نیز بدان اشاره گردید، یکی از تبعات ساختار بسته ی سیاسی شوروی ایجاد و تقویت گرایشات تمرکزگرایانه در ساختار اقتصادی این امپراتوری بوده است؛ تا جایی که بخش اعظم ابزارهای تولید نظیر کارخانه، زمین و حتی خانه از جانب کل مردم و به وسیله ی دولت کمونیستی شوروی ملی گردیده است. از جمله ی دیگر آثار اقتصادی نظام کمونیستی شوروی، که البته نشئت گرفته از حذف مالکیت خصوصی در این کشور بوده است، از میان برداشتن سازوکار بازار است؛ چرا که رهبران حزب کمونیست شوروی بر این باورند که بازار نمی تواند به شیوه ای برابر به توزیع ثروت در جامعه بپردازد.[4]
    در واقع، به لحاظ اقتصادی، آنچه در شوروی استقرار یافته بود یک نظام اقتصادی متمرکز دولتی با ایدئولوژی مارکسیستی بود. خصایص اصلی سوسیالیزم شوروی را می توان در موارد ذیل نام برد:
    جایگزین کردن ترجیح و تمایل مصرف کننده با ترجیح و تصمیم برنامه ریزان (به این معنی که حزب کمونیست ترجیحات مورد نظر خود را به مصرف کنندگان دیکته می نمود)؛
    کنترل سرمایه و زمین توسط دولت کمونیست شوروی؛
    اشتراکی کردن کشاورزی؛
    حذف کامل مالکیت و تجارت خصوصی؛
    نظارت بر اجرای برنامه های اقتصادی توسط دولت؛
    انحصار تجارت خارجی توسط دولت.
    چنان که از مطالب مزبور مستفاد می گردد، هدف نهایی سوسیالیزم شوروی، استقرار کامل حکومت کارگران و کمونیزم بر اساس مارکسیسم بود، که مطابق آن مالکیت دولت بر عوامل تولید و زمین با تجمع سرمایه در دست دولت و سرمایه گذاری در صنایع سنگین، کلید توسعه ی صنعتی جامعه در جهت رسیدن به مدینه ی موعود به شمار می آمد.[5]
    رهبر کبیر انقلاب اسلامی نه تنها اظهار نظر صریحی درباره ی تحولات جهان کمونیست را ابراز نمودند، بلکه فرمودند: «از این پس کمونیسم را باید در موزه های تاریخ سیاسی جهان جست وجو کرد.» این نامه در شرایطی منتشر شد که اتحاد جماهیر شوروی هنوز به عنوان یک مجموعه برقرار بود، جنگ سرد خاتمه نیافته، دیوار برلین به عنوان نماد جدایی شرق و غرب فرو نریخته و حاکمیت حزب کمونیست بر قانون اساسی شوروی و بر مقدرات مردم در جمهوری های این کشور، هنوز برقرار بود.
    ساختار اجتماعی شوروی
    ساختار حاکم بر جامعه ی شوروی را می توان در قالب نظام های سرکوب گر توده ای مورد بررسی قرار داد؛ چرا که در این قبیل نظام ها دولت، جامعه ی مدنی را از طریق ابزارهای سرکوب و ترور مورد ارعاب خویش قرار می دهد و در مقابل از طریق یارگیری، دست به بسیج توده ای می زند و در راستای اهداف از پیش تعیین شده ی حزب کمونیست گام بر می دارد.[6] در ساختار اجتماعی شوروی نیز حاکم بودن حزب کمونیست و اقدامات سرکوب گرایانه ی این حزب، که از طریق سازمان هایی نظیر نامن کلاتورا صورت می گرفت، زمینه های گسترش بیش از پیش اختناق اجتماعی را فراهم آورده بود.
    در واقع، حزب کمونیست شوروی بر آن بود تا افزون بر مهندسی امور سیاست و اقتصاد، به سامان بخشی روابط انسانی و اجتماعی نیز بپردازد. در این راه، نخستین اقدام مقابله با آزادی های فردی بود؛ چرا که به اعتقاد حزب کمونیست شوروی، آزادی های فردی تجلی آگاهی دروغین هستند و بنابراین تهدیدی برای اهداف حزب کمونیسم به شمار می آیند. نمونه ی بارز این تقابل را می توان در نگرش حزب کمونیست شوروی به دین مشاهده نمود، نگرشی که بر پایه ی آن «دین افیون توده ها» تلقی می گردید.
    در نتیجه ی این قبیل گرایشات ضدمذهبی، سیر مقابله با اماکن مذهبی در این کشور گسترش یافت تا جایی که برخی این اقدام را در تاریخ سیاسی و اجتماعی شوروی، پیدایش روند مذهب زدایی از جامعه نام نهاده اند. نکته ی قابل تأمل در بررسی سیر مقابله با مذهب در شوروی، تقابل گسترده با مسلمانان و به تبع آن دین مبین اسلام بود. در واقع سران حزب کمونیست شوروی بر پایه ی احساس بی نیازی نسبت به مسلمانان، که البته در سال های پس از جنگ جهانی دوم تشدید شده بود، حملات تبلیغاتی گسترده ای را بر ضد اسلام آغاز نمودند و در این راه از ابزارهای گوناگون سخت افزاری نظیر ترور و سرکوب و همچنین ابزارهای نرم افزاری نظیر کتاب، موزه و مواردی از این دست بهره بردند.[7]
    از دیگر تبعات اجتماعی سیاست های حزب کمونیست شوروی، می توان به تقبیح روابط دو جنس مخالف اشاره نمود؛ چرا که از منظر رهبران حزب کمونیست، روابط دو جنس مخالف نمونه ای کوچک تر از روابط طبقاتی نظام سرمایه داری بود که به استثمار طبقاتی منجر می گردید. در چارچوب چنین نگرشی ازدواج نهادی سرکوب گر تلقی می شد که روزی همانند دولت از میان خواهد رفت.[8] در واقع نظام کمونیستی شوروی، با القای دیدگاه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی خویش، فضای جامعه را هر چه بیشتر به سوی سرکوب، اختناق، بی اعتمادی، بحران مشروعیت و نهایتاً نارضایتی اجتماعی سوق دادند، که این موارد زمینه ساز فروپاشی این امپراتوری را در سال های 1988 تا 1991 میلادی و در قالب اصلاحات سیاسی و اجتماعی گورباچف، معروف به گلاسنوست و پروستوریکا، فراهم نمود؛ اتفاقی که البته امام راحل (رحمت الله علیه)، در نامه ی تاریخی خود، آن را پیش بینی نموده بودند. در ادامه، به فرازی از نامه ی امام خمینی (رحمت الله علیه) به گورباچف اشاره خواهیم نمود.
    نامه ی امام (رحمت الله علیه) به گورباچف؛ تحلیل موشکافانه ی ساختار شوروی
    روز یازدهم دی ماه سال 1367 هجری شمسی، حضرت امام خمینی (رحمت الله علیه)، بنیان گذار انقلاب اسلامی ایران، پیام مهم و تاریخی خود را خطاب به گورباچف صدر هیئت رئیسه ی شوروی صادر کردند. نامه ی تاریخی امام خمینی (رحمت الله علیه) در شرایطی خطاب به رهبر شوروی نگاشته شده بود که تحلیلگران سیاسی نظاره گر تجدیدنظرطلبی و آغاز تحولات دنیای کمونیسم بودند، ولی قادر به اظهار نظر در این باره نبودند. رهبر کبیر انقلاب اسلامی نه تنها اظهار نظر صریحی درباره ی تحولات جهان کمونیست ابراز نمودند، بلکه فرمودند: «از این پس کمونیسم را باید در موزه های تاریخ سیاسی جهان جست وجو کرد.» این نامه در شرایطی منتشر شد که اتحاد جماهیر شوروی هنوز به عنوان یک مجموعه برقرار بود، جنگ سرد خاتمه نیافته، دیوار برلین به عنوان نماد جدایی شرق و غرب فرو نریخته و حاکمیت حزب کمونیست بر قانون اساسی شوروی و بر مقدرات مردم در جمهوری های این کشور، هنوز برقرار بود. با این حال، امام خمینی (رحمت الله علیه) در نامه ی عبرت آموز خویش به گورباچف از صدای شکسته شدن استخوان های مارکسیسم سخن به میان آورد و وی را از روی آوردن به غرب برای حل مشکلات اقتصادی اتحاد جماهیر شوروی بر حذر داشت.
    نکته ی قابل تأمل در بررسی سیر مقابله با مذهب در شوروی، تقابل گسترده با مسلمانان و به تبع آن دین مبین اسلام بود. در واقع سران حزب کمونیست شوروی، بر پایه ی احساس بی نیازی نسبت به مسلمانان، حملات تبلیغاتی گسترده ای را بر ضد اسلام آغاز نمودند و در این راه از ابزارهای گوناگون سخت افزاری نظیر ترور و سرکوب و همچنین ابزارهای نرم افزاری نظیر کتاب، موزه و مواردی از این دست بهره بردند...
    امام (رحمت الله علیه)، ضمن قدردانی از شهامت گورباچف برای ایجاد تغییر در ساختار سیاسی و اجتماعی شوروی، به وی تأکید نمودند که «اولین مسئله ای که مطمئناً باعث موفقیت شما خواهد شد این است که در سیاست اسلاف خود دایر بر "خدازدایی" و "دین زدایی" از جامعه، که تحقیقاً بزرگ ترین و بالاترین ضربه را بر پیکر مردم کشور شوروی وارد کرده است، تجدیدنظر نمایید و بدانید که برخورد واقعی با قضایای جهان جز از این طریق میسر نیست؛ البته ممکن است از شیوه های ناصحیح و عملکرد غلط قدرتمندان پیشین کمونیسم در زمینه ی اقتصاد، باغ سبز دنیای غرب رخ بنماید؛ ولی حقیقت جای دیگری است. شما اگر بخواهید در این مقطع تنها گره های کور اقتصادی سوسیالیسم و کمونیسم را با پناه بردن به کانون سرمایه داری غرب حل کنید، نه تنها دردی از جامعه ی خویش را دوا نکرده اید، که دیگران باید بیایند و اشتباهات شما را جبران کنند؛ چرا که امروز اگر مارکسیسم در روش های اقتصادی و اجتماعی به بن بست رسیده است، دنیای غرب هم در همین مسائل، البته به شکل دیگر و نیز در مسائل دیگر، گرفتار حادثه است. جناب آقای گورباچف باید به حقیقت روی آورد. مشکل اصلی کشور شما مسئله ی مالکیت و اقتصاد و آزادی نیست. مشکل شما عدم اعتقاد واقعی به خداست. همان مشکلی که غرب را هم به ابتذال و بن بست کشیده و یا خواهند کشید. مشکل اصلی شما مبارزه ی طولانی و بیهوده با خدا و مبدأ هستی و آفرینش است. جناب آقای گورباچف، برای همه روشن است که از این پس کمونیسم را باید در موزه های تاریخ سیاسی جهان جست وجو کرد؛ چرا که مارکسیسم جواب گوی هیچ نیازی از نیازهای واقعی انسان نیست...»
    در واقع، حضرت امام (رحمت الله علیه) با دیدی باز مشکلات گسترده ی شوروی را به رهبران این کشور گوشزد نمودند و آن ها را به بهره گیری از منابع مادی و الهی بشارت دادند؛ چرا که همان گونه که در قسمت های پیش نیز مورد اشاره قرار گرفت، حکومت شوروی به لحاظ عوامل داخلی بیش از پیش تضعیف شده بود و اقدامات حزب کمونیست نیز، به جای درمان درد، زمینه های گسترش نارضایتی های اجتماعی را در شوروی و اقمار آن دامن زد، تا جایی که زمینه های فروپاشی این امپراتوری را در سال 1991 میلادی فراهم آوردند.[9](*)
    پی نوشت ها:
    1. حسین توان، داستان سقوط شوروی، مجله ی چشم انداز ایران زمین، آبان و آذر 1391، ص 150.
    2. پاتریک اونیل، مبانی سیاست تطبیقی، ترجمه ی سعید میرترابی، تهران: نشر قومس، 1386، ص 269.
    3. Micheal Voslensky, Nomenklatura: Anatomy of the Soviet Ruling Class, Garden City, N. Y.: Doubleday, 1984, p. 101.
    4. پاتریک اونیل، پیشین، ص 274.
    5. علی رشیدی؛ علل اقتصادی سقوط شوروی، درس هایی از تسلط دولت بر اقتصاد؛ اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره ی 115 و 116، فروردین و اردیبهشت 1376، ص 179.
    6. حسین بشیریه، جامعه شناسی سیاسی، تهران: نشر نی، 1390، ص 343.
    7. مهدی پیشوایی، مذهب زدایی در شوروی، مجله ی درس هایی از مکتب، سال30، شماره ی 11، اسفند 1369، ص 827.
    8. پاتریک اونیل، پیشین، ص 277.
    9. به نقل از صحیفه ی امام، جلد 21، ص 220
    * حمیدرضا کشاورز، پژوهشگر و کارشناس ارشد روابط بین الملل.



    مقاله
    شماره مطلب: 23163
    دفعات دیده شده: 1787 | آخرین مشاهده: 15 ساعت پیش